Wprowadzenie

Realizacja inwestycji budowlanych jest procesem długotrwałym, wieloetapowym i silnie uzależnionym od czynników zewnętrznych – administracyjnych, gospodarczych oraz naturalnych. W praktyce obrotu coraz częściej pojawia się pytanie, czy zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, takie jak pandemia COVID-19, wojna, gwałtowne zjawiska atmosferyczne czy przerwanie łańcuchów dostaw, mogą zostać zakwalifikowane jako siła wyższa i w konsekwencji wyłączyć odpowiedzialność wykonawcy za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o roboty budowlane.

Problem ten nabiera szczególnego znaczenia w kontekście art. 471 k.c., statuującego zasadę odpowiedzialności kontraktowej na zasadzie winy domniemanej.

Pojęcie siły wyższej w prawie cywilnym

Polski ustawodawca nie definiuje pojęcia „siły wyższej”. Definicja ta została wypracowana w doktrynie i orzecznictwie. Przyjmuje się, że siła wyższa to zdarzenie:

1. zewnętrzne względem zobowiązanego,
2. niemożliwe do przewidzenia,
3. niemożliwe do zapobieżenia przy zachowaniu należytej staranności.

Klasycznymi przykładami są katastrofy naturalne (powódź, huragan, trzęsienie ziemi), działania wojenne czy akty władzy publicznej o charakterze nadzwyczajnym.

W kontekście odpowiedzialności kontraktowej kluczowe znaczenie ma art. 471 k.c., zgodnie z którym dłużnik odpowiada za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, chyba że wykaże, iż nastąpiło ono wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Siła wyższa może stanowić właśnie taką okoliczność egzoneracyjną.

Charakter odpowiedzialności wykonawcy robót budowlanych

Umowa o roboty budowlane (art. 647 k.c.) jest kwalifikowaną postacią umowy o dzieło. Wykonawca zobowiązuje się do oddania obiektu wykonanego zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, a inwestor do dokonania czynności przygotowawczych oraz zapłaty wynagrodzenia.

Odpowiedzialność wykonawcy opiera się co do zasady na zasadzie winy, przy czym wina jest domniemywana. To wykonawca musi wykazać, że brak realizacji zobowiązania w terminie lub zgodnie z umową nastąpił wskutek okoliczności od niego niezależnych.

W praktyce budowlanej najczęściej problem dotyczy:

• przekroczenia terminu realizacji,
• niemożliwości wykonania określonego zakresu robót,
• wzrostu kosztów realizacji inwestycji.

Czy siła wyższa automatycznie wyłącza odpowiedzialność?

Samo wystąpienie zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym nie oznacza jeszcze automatycznego wyłączenia odpowiedzialności wykonawcy. Konieczne jest wykazanie związku przyczynowego pomiędzy danym zdarzeniem a niewykonaniem zobowiązania.

Wykonawca musi udowodnić, że:

• zdarzenie miało charakter siły wyższej,
• realnie uniemożliwiło wykonanie zobowiązania,
• nie było możliwe uniknięcie skutków tego zdarzenia przy zachowaniu należytej staranności profesjonalisty (art. 355 § 2 k.c.).

Przykładowo, intensywne opady deszczu w okresie jesiennym co do zasady nie będą traktowane jako siła wyższa, jeśli są typowe dla danej pory roku i regionu. Inaczej może być w przypadku powodzi o charakterze katastrofalnym.

Siła wyższa a opóźnienie w realizacji robót

W praktyce sporów budowlanych siła wyższa najczęściej podnoszona jest jako argument przeciwko naliczaniu kar umownych za przekroczenie terminu realizacji.

Jeżeli kara umowna została zastrzeżona na wypadek opóźnienia, a nie zwłoki, problem staje się bardziej złożony. W przypadku odpowiedzialności niezależnej od winy (opóźnienie) możliwość powołania się na siłę wyższą zależy od treści umowy i sposobu sformułowania klauzul kontraktowych.

W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że nawet przy szeroko sformułowanej klauzuli kary umownej wykonawca może bronić się poprzez wykazanie braku odpowiedzialności za dane zdarzenie, o ile umowa wyraźnie nie rozszerza jego odpowiedzialności na okoliczności niezależne.

Klauzule siły wyższej w praktyce kontraktowej

W obrocie budowlanym coraz częściej stosuje się rozbudowane klauzule „force majeure”, zwłaszcza w kontraktach opartych na wzorcach międzynarodowych (np. FIDIC). Klauzule te:

• definiują katalog zdarzeń,
• określają obowiązek niezwłocznego zawiadomienia drugiej strony,
• regulują skutki w postaci zawieszenia robót, przedłużenia terminu czy rozwiązania umowy.

Brak zawiadomienia o wystąpieniu siły wyższej w terminie przewidzianym umową może prowadzić do utraty możliwości powołania się na tę okoliczność.

Siła wyższa a nadzwyczajna zmiana stosunków (art. 357¹ k.c.)

W niektórych przypadkach zdarzenie nadzwyczajne nie powoduje całkowitej niemożliwości świadczenia, lecz drastycznie zwiększa koszty realizacji inwestycji. Wówczas właściwszą podstawą prawną może być klauzula rebus sic stantibus (art. 357¹ k.c.), umożliwiająca sądową modyfikację zobowiązania.

Odróżnienie klasycznej siły wyższej od nadzwyczajnej zmiany stosunków ma istotne znaczenie procesowe – w pierwszym przypadku chodzi o wyłączenie odpowiedzialności, w drugim o ingerencję sądu w treść stosunku obligacyjnego.

Wnioski

Siła wyższa w budownictwie nie wyłącza odpowiedzialności wykonawcy w sposób automatyczny. Stanowi ona potencjalną przesłankę egzoneracyjną, jednak jej skuteczność zależy od:

• charakteru zdarzenia,
• istnienia związku przyczynowego,
• dochowania należytej staranności przez wykonawcę,
• treści postanowień umownych.

W realiach współczesnego rynku budowlanego prawidłowe konstruowanie klauzul siły wyższej oraz właściwe dokumentowanie wpływu zdarzeń nadzwyczajnych na harmonogram robót staje się kluczowym elementem minimalizowania ryzyka kontraktowego.

Stan prawny na dzień 18.02.2026 r.