Wprowadzenie

W polskim porządku prawnym związek nieformalny, niezależnie od czasu jego trwania oraz stopnia zażyłości pomiędzy partnerami, nie wywołuje skutków w sferze dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że konkubent lub partner życiowy spadkodawcy nie jest objęty ustawowym kręgiem spadkobierców. W razie braku testamentu, nie nabywa żadnych praw do spadku po zmarłym.

W konsekwencji, nawet wieloletnie wspólne pożycie, prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego czy wspólne nabywanie składników majątku nie stanowi podstawy do dziedziczenia po partnerze. Jedynym skutecznym instrumentem prawnym pozwalającym na zapewnienie partnerowi udziału w spadku pozostaje sporządzenie testamentu.

Brak powołania do dziedziczenia ustawowego

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, do dziedziczenia z ustawy powołani są wyłącznie małżonek oraz krewni spadkodawcy. Partner pozostający w związku nieformalnym nie mieści się w tym katalogu. W przypadku śmierci jednego z partnerów, cały majątek spadkowy przechodzi zatem na rzecz dzieci, a w ich braku na dalszych krewnych.

W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której żyjący partner traci prawo do korzystania z dotychczasowego miejsca zamieszkania lub środków finansowych, mimo że współtworzył majątek wspólnie ze zmarłym.

Testament jako podstawowy instrument ochrony

Testament stanowi podstawowe narzędzie umożliwiające powołanie partnera do spadku. Spadkodawca może w testamencie:

• ustanowić partnera jedynym spadkobiercą,
• powołać go do określonej części spadku,
• ustanowić na jego rzecz zapis lub zapis windykacyjny.

Dla zapewnienia bezpieczeństwa prawnego oraz uniknięcia późniejszych sporów co do ważności testamentu, rekomendowaną formą jest testament notarialny.

Ograniczenia wynikające z instytucji zachowku

Należy jednak podkreślić, że nawet powołanie partnera do spadku nie eliminuje potencjalnych roszczeń ze strony najbliższej rodziny spadkodawcy. Dzieci, małżonek oraz w określonych przypadkach rodzice zmarłego są uprawnieni do dochodzenia zachowku, który stanowi roszczenie pieniężne odpowiadające części udziału spadkowego.

W praktyce oznacza to, że partner, jako spadkobierca testamentowy, może zostać zobowiązany do zapłaty znacznych kwot tytułem zachowku, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do konieczności zbycia odziedziczonych składników majątku.

Pozbawienie uprawnionych prawa do zachowku możliwe jest wyłącznie w drodze wydziedziczenia, przy czym przesłanki tej instytucji mają charakter wyjątkowy i są ściśle interpretowane przez sądy.

Dodatkowe instrumenty zabezpieczenia partnera

Z uwagi na ograniczoną skuteczność samego testamentu, ochrona partnera powinna być oparta na kompleksowym planowaniu prawnym. W praktyce stosuje się w szczególności:

Umowę dożywocia

Przeniesienie własności nieruchomości na partnera w zamian za zapewnienie utrzymania i opieki powoduje, że nieruchomość nie wchodzi do masy spadkowej i nie podlega roszczeniom z tytułu zachowku.

Zapis windykacyjny

Pozwala na nabycie przez partnera określonego składnika majątku bezpośrednio z chwilą śmierci spadkodawcy.

Dyspozycję wkładem na wypadek śmierci

Środki zgromadzone na rachunku bankowym mogą zostać przekazane partnerowi poza postępowaniem spadkowym.

Znaczenie posiadania wspólnych dzieci

W przypadku posiadania wspólnych dzieci szczególnego znaczenia nabiera ryzyko roszczeń z tytułu zachowku. Dzieci, jako zstępni spadkodawcy, zawsze są do niego uprawnione. Brak odpowiedniego zabezpieczenia może prowadzić do sporów pomiędzy dziećmi a żyjącym partnerem, w szczególności w zakresie nieruchomości mieszkalnej.

Podsumowanie

Związek nieformalny nie zapewnia partnerom żadnej ochrony w sferze prawa spadkowego. Skuteczne zabezpieczenie partnera wymaga nie tylko sporządzenia testamentu, lecz także zastosowania dodatkowych instrumentów prawnych, które ograniczą ryzyko roszczeń ze strony rodziny spadkodawcy. Planowanie sukcesyjne w takich relacjach powinno mieć charakter świadomy i kompleksowy, najlepiej przy wsparciu profesjonalnego doradcy prawnego.